تاجر عملًا و واقعاً واسطه باشد ميان توليد كنندگان و مصرفكنندگان ، يعنى كارى در واقع روى كالا صورت مىدهد و يا ابتكارى به خرج مىدهد . علت حرمت بيع قبل القبض و قاعده « كل مبيع تلف قبل قبضه . . . » : پس تاجر اگر فقط كارش مبادله باشد ، از مبادله ، ثروت مشروعى اضافه نمىشود . مبادله ايجاد ارزش نمىكند . ظاهراً علت اينكه بيع قبل القبض جايز نيست - گو اينكه بعضى فقها مثل آقاى اصفهانى در وسيله جايز دانسته‌اند - و علت اينكه « كل مبيع تلف قبل قبضه فهو من مال بايعه » ( 1 ) همين است كه تجارت بايد بر مبناى كارى بر روى سرمايه استوار باشد نه صرف دست به دست كردن و مبادله كه اثرى جز گران كردن بىجهت كالا ندارد . از اينجا معلوم مىشود كه چنين نيست كه خود به خود جريان « پ ك پ » بتواند پول كوچكتر را تبديل به پول بزرگتر كند ( 2 ) ، مگر آنكه « ك » كه در وسط واقع شده است تغيير حالت بدهد . اگر كالا تغيير حالت داد معلوم مىشود كه « پ » كوچك قادر نيست تبديل شود به « پ » بزرگتر و كالا فقط رابط باشد . اين كالاست كه توانسته است به واسطه مقدارى كار ، ارزش اضافه كند و « پ » كوچك را به « پ » بزرگتر تبديل كند . همين كه معلوم شد در سرمايه هاى تجارى نيز پول - با اينكه كالا رابط مىشود قادر به ايجاد اضافه ارزش نيست ، پس به طريق اولى وقتى كه كالا رابط نباشد و جريان « پ پ » باشد كه مسأله ربا است قادر به توليد نيست . 6 . چنان كه مىدانيم در باب ربا در اجتماع امروز دو ايراد است : يك ايراد از طرف طرفداران رژيم سرمايه دارى كه مىگويند ربا ضرورت اجتماع پيشرفته است و به حال جامعه مفيد است . البته

--> ( 1 ) . همچنين است اجاره دادن مستأجر به مستأجر دوم قبل العمل و امثال اينها - اقتصادنا ، صفحه . . . از جلد دوم . ( 2 ) . همچنانكه جريان « ك پ ك » و همچنين جريان « ك ك » فىحدذاته مولَّد ثروت نيست ، يعنى مبادله مطلقاً و به هيچ شكل ايجاد ارزش نمىكند كما اينكه قرض دادن نيز كار توليدى نيست .